In september 2022 werd een Rwandese man bijna vier weken opgesloten in detentiecentrum Caricole in Steenokkerzeel. Het werd het begin van een hallucinante lijdensweg, want na zijn uitzetting werd hij opgepakt in Rwanda. Zijn Belgische vrouw vertelt: “Mijn jonge kinderen en ik zijn hun papa en echtgenoot kwijt door de administratieve Kafka in Zaventem. Dit is een totaal onrechtvaardig verhaal.”
Rwandees Sam, die met zijn Belgische vrouw in Tanzania woont, is een professioneel danser. Al jaren reist hij de wereld rond voor optredens. In de zomer van 2022 komt hij met zijn Rwandese dansgroep naar Europa, op uitnodiging van La Villette in Parijs, voor het dansfestival Generation A.
Na een reeks uitverkochte dansvoorstellingen in Frankrijk, reist Sam naar België. Hij verblijft onder meer bij zijn Belgische schoonfamilie. Wanneer hij een uitnodiging krijgt voor een extra optreden in Roemenië – voor het Roemeense parlement – slaat het noodlot toe. Na een korte uitstap vanuit België, wordt Sam op zijn terugreis tegengehouden op de luchthaven van Zaventem.
Vreemd genoeg wordt een eerder visum in zijn paspoort – met een administratieve verlenging van zeven dagen – plots verdacht bevonden. Sam wordt door verschillende agenten ondervraagd, zonder veel uitleg beschuldigd van fraude en overgebracht naar detentiecentrum Caricole vlakbij de luchthaven.
“Sam had al een terugvlucht geboekt, maar mocht die zelfs niet nemen”
“Mijn man is een overlever van de Rwandese genocide”, vertelt Anoek, die al zeven jaar getrouwd is met Sam. “Een groot deel van zijn familie werd uitgemoord toen hij zes was. Hij verbleef lange maanden in een Congolees vluchtelingenkamp. Nadien leefde hij in harde omstandigheden in Kigali op zoek naar zijn familie.”
“Een doorsnee persoon vreest de Belgische politie niet per se, maar voor hem was het heftig om ondervraagd te worden door meerdere agenten, die hem lang lieten wachten, en zijn paspoort afnamen. Je moet ook weten dat Sam niet de beste prater is. Na de genocide heeft hij ongeveer zeven jaar niet gesproken. Hij heeft me weinig verteld over de ondervraging, maar zei me: ‘Ik had die dag kunnen sterven.’”
Sam begrijpt vier talen – Frans, Engels, Kinyarwanda en Swahili – maar wordt op de luchthaven gedwongen een Nederlandstalige verklaring te ondertekenen. “Hij verstond er geen woord van, maar volgens hem had hij geen andere keuze.”
Omdat Sam een nieuw biometrisch paspoort uit 2021 kan voorleggen én al een terugvlucht richting Tanzania op zak heeft, gaat hij uit van een misverstand. “Maar hij mocht de terugvlucht naar Tanzania niet nemen en bleef opgesloten. Terwijl hij allerminst de intentie had om in België te blijven! Hij wou terug naar huis, naar zijn familie. We zaten op dat moment in de adoptieprocedure van ons tweede kindje.”
Uiteindelijk zit Sam bijna vier weken vast in Steenokkerzeel. “Hij heeft weinig over die tijd in Caricole verteld. Behalve dat hij met verschillende mannen in een kamer lag, en dat het licht ’s nachts aanbleef. Als danser was hij staande ovaties gewend, maar plots voelde hij zich bestempeld als een crimineel.”
“In Rwanda is Sam opgesloten in een isolatiecel, in onmenselijke omstandigheden”
België wil Sam initieel terugsturen naar Roemenië, maar voor de rechtbank bekomt zijn advocaat een vrijwillige terugkeer. “Met voorwaarde dat het blad in zijn paspoort, met het visum van 2021, werd uitgeknipt”, vertelt Anouk, die met veel moeite de terugkeer regelt. “We dachten dat het leed geleden was, maar niets was minder waar.”
“Bij zijn vertrek in Zaventem overhandigde de politie Sams paspoort rechtstreeks aan de steward van de luchtvaartmaatschappij. Die maakte het bij de tussenlanding in Rwanda over aan de Rwandese politie. Er stonden stempels in dat het paspoort vals is. Maar vooral: de pagina met het zogezegd valse visum was uitgeknipt én terug geplakt met een perfecte kopie van het originele.”
“Ik had voor zijn deportatie aangedrongen op zoveel mogelijk voorzorgsmaatregelen, om problemen te voorkomen. Er was een officiële brief met een Engelstalige verklaring beloofd, maar die was er niet. In Kigali werd Sam tegengehouden door de grenspolitie en verdween hij.”
Na een zoektocht vanuit Tanzania komt Anoek te weten dat haar man opgesloten is in een Rwandese gevangenis voor terroristen. “Hij was in een isolatiecel gezet, in onmenselijke omstandigheden. Het was onmogelijk om contact te maken.”
Mede dankzij de steun van de Belgische consul in Kigali komt Sam na zo’n drie weken vrij, maar hij moet zich daarna elke laatste vrijdag van de maand bij het gerecht melden. “Zonder paspoort kon hij niet vertrekken, dus huurden we een kamertje voor hem in een volkse wijk in Kigali. Sam was er mentaal en fysiek erg slecht aan toe. Hij had last van migraine, duizeligheid, allerlei infecties – allemaal door de stress. We zijn in die periode veel geld kwijtgespeeld, maar veel erger nog was de impact op ons leven en vooral dat van de kinderen.”
“Wat met Sam gebeurd is, is ongelooflijk onrechtvaardig”
Het gezin leeft al die tijd gescheiden. Het oudste kindje – op dat moment vier – moet zijn papa missen. Het tweede kindje wordt nog tijdens het adoptieproces levensbedreigend ziek. “Ook voor mij was het puur overleven”, vertelt Anoek. “Ik heb een veeleisende baan als architect, ’s avonds en ’s nachts probeerde ik in contact te komen met organisaties, contacten, instanties,… Ondertussen moest ik twee ongelukkige kinderen zonder papa troosten. Ik had geen seconde tijd meer voor mezelf. Mijn haar viel uit, er kwamen kilo’s bij, noem het allemaal maar op.”
In juni 2023, tien maanden na de arrestatie in Zaventem, kon het gezin hun papa eindelijk bezoeken in Rwanda. “Maar het ging duidelijk niet goed met Sam. En na tien dagen moesten we weer naar Tanzania zonder hem.”
Dankzij contact met zijn vorige baas krijgt Sam in Rwanda een baantje aangeboden bij een ngo, waar hij tien jaar geleden al werkte. Hij geeft er nu dansles aan minderbedeelde kinderen. Een terugkeer naar Tanzania is moeilijk, omdat een man volgens de Tanzaniaanse wet niet afhankelijk mag zijn van een vrouw, en Sam er geen baan meer heeft. “Deze zaak heeft dus heel ons gezin kapot gemaakt”, aldus Anoek.
“Ik weet niet hoe Sam dit gaat verwerken. Ik denk dat we er uiteindelijk wel zullen doorkomen, maar het zal heel lang duren. We zullen dit alleszins nooit kunnen vergeten. Er is iets gebeurd dat ongelooflijk onrechtvaardig is. Maar we proberen het verleden te overwinnen. De hoop op gerechtigheid is het vuur dat ons kracht geeft.”
Iedere persoon heeft een fundamenteel recht op vrijheid. De Move coalitie werd in januari 2021 opgericht als een gezamenlijk initiatief van Caritas, CIRÉ, JRS Belgium en Vluchtelingenwerk Vlaanderen. De leden van Move bundelen hun krachten om een einde te maken aan detentie om migratieredenen.We verkiezen waar mogelijk de term “(administratieve) detentiecentrum voor migranten” boven “gesloten centrum” om een duidelijk onderscheid te maken met de open opvangcentra voor personen die internationale bescherming verzoeken. Met deze keuze in terminologie benadrukken we de harde realiteit van detentie. Daarenboven omvat de term alle bestaande vormen van detentie om migratieredenen, zoals de terugkeerhuizen die we “administratieve detentiecentra voor gezinnen” noemen. Move gaat op zoek naar de verhalen van mensen op de vlucht in detentie om hen een gezicht en een erkenning als mens te geven.